▅▆▇█▓▒░سؤالات فارسی ░▒▓█▇▆▅

غرقۀ شکوه واعجاز زیبایی خلقت بودم که ناگهان نوازش لطیف وخنکی رادر لای انگشتان پاهای برهنه ام احساس کردم    آب جوشش چشمه ها إ

متخصّصان ودانشمند ان جهانی مجبور شده اند اعتراف کنند که جوانان ما با پشتوانۀ ایمان وهمّت وغیرت ، توانسته ا ند استعداد جوشان وپنهان خود را آشکار کنند .

کتاب پر راز ورمز آفرینش وشگفتی های طبیعت ، سرشار از دزس ها واندرزهاست . اگر نیروی جوانی وشادابی وچالاکی این دوره را با تامّل ، تفکرّ وبصیرت همراه کنیم به شکوفایی خواهیم رسید .

به شماجوا نان به عنوان فرزندان عزیز وپاره ی دل این ملت .... می گویم :عزیزان من کارکنید;امروز دشمنان نمی خواهند دانشگاه ها و درس ومدرسه و معلم باشد .
نوشتن به خط خوش و یادگیری مهارت های دلنشین هنری و آفریدن نوشته ها و تصاویر زیبا ˛زندگی رااز شکوفه های محبت وامید به آینده شرشار می سازد.

کسی در زندگی موفّق است که اکنون وفرصت حال را در یابد وهمیشه فکر کند که بهترین فرصت من امروز است ، امروز را به فرد ا افکندن وبه امید آینده نشستن ، کار درستی نیست .

نوشته شده در چهارشنبه بیست و هفتم فروردین 1393ساعت 14:5 توسط طاهره شمس|

سؤالات تستی نوبت اول     از درس اول تا آخردرس نهم      فارسی هفتم    

1- معنای کدام واژه نادرست است ؟    1- فارغ : جدا        2- افق : کرانه       3- گلدسته : مناره             4- زائر : زیارت کننده

2- « در پوستین خلق افتادن » کنایه از.......... است.       1- دروغ گفتن        2- صحبت کردن   3- غیبت کردن4- گدایی کردن

3- در کدام گزینه کلمات هم خانواده وجود ندارد ؟      1- صلاح و مصلحت     2- شور و شعور 3- ایمان و مؤمن 4- اقتدار و مقتدر

4- کدام گروه از کلمات زیر شبکه ی مراعات نظیر تشکیل نمی دهد ؟

     1- سبز ، درخت ، بهار   2- ساحل ، کشتی ، موج   3- آسمان ، خورشید ، ماه    4- زندگی ، احتیاج ، دانش

5- منظور شاعر از « آسمان مثل یک تبسم شد » چیست ؟

        1- شاد و خندان شد   2- خوشحال و صمیمی شد    3- باز و روشن شد     4- ابری و گرفته شد

6- از آرایه ی تکرار برای ..................... استفاده می شود .      1- تأکید        2- زیباسازی      3- تأثیرگذاری 4- همه ی موارد

7- نویسنده در درس « قلب کوچکم را به چه کسی بدهم » قلب را به چه چیزی مانند کرده است ؟

               1- صندوقچه      2- دشت                        3- دریا               4- ماه

8- در بیت « نگردد شاخک بی بن برومند     ز تو سعی و عمل باید ز من پند » کلمات قافیه کدامند ؟

      1- بن – من   2- برومند- پند                 3- بی بن برومند – ز من پند        4- مند- پند

9- مفهوم بیت « بر نامده و گذشته بنیاد مکن/ حالی خوش باش و عمر بر باد مکن » در کدام گزینه آمده است ؟

      1- حال را دریافتن         2- نابود کردن خوشی ها        3- افسوس گذشته را خوردن    4- به فکر آینده بودن

10- در عبارت « چه بسیارند آنان که وقت خود را بیهوده تلف می کنند » نهاد کدام کلمه است ؟

       1- چه                     2- بسیارند            3- آنان             4- خود

11- بزرگ ترین رباعی سرای تاریخ ادبیات ایران چه کسی است ؟        1- باباطاهر   2 - خیام     3- ابوسعید ابوالخیر 4- عطار

12- کدام گزینه مربوط به « نامه های اداری » است ؟

      1- برادر مهربانم                      2- دوست عزیزم                3- پدر بزرگوارم                 4- معاون محترم

13- رابطه ی کلمات در کدام گزینه با بقیه فرق دارد ؟

   1- خواندن و نوشتن                    2- صید و شکار                 3- بیزاری و تنفر                4- قرائت و خواندن

14- املای همه ی گزینه ها درست است به جز گزینه ی ..........

        1- نصیب شدن                     2- گشت و گزار                 3- عطش مطالعه   4- اخلاص و همّت

15- برای مسائل اخلاقی ، اجتماعی ، پند و اندرز از چه قالب شعری استفاده می شود ؟

      1- مثنوی                  2- چارپاره           3- قطعه               4- رباعی

16- شعر « ای مرغک » از سروده های کیست ؟1- علی اسفندیاری ( نیمایوشیج ) 2- پروین اعتصامی  3- شهریار  4- قیصر امین پور

17- معنای « چمیدن » در کدام گزینه نیامده است ؟   1- نرم راه رفتن  2- آهسته راه رفتن 3- با ناز راه رفتن4- در چمن راه رفتن

18- در بیت « کبوتر بچه ای با شوق پرواز/ به جرئت کرد روزی بال و پر باز » چه آرایه ی ادبی به کار رفته است ؟

     1- تشبیه                   2- تضاد              3- مراعات نظیر                 4- تکرار

19- مُسند بیت « نگردد شاخک بی بن برومند/ ز تو سعی و عمل باید زمن پند » کدام است ؟

       1- برومند                 2- پند               3- شاخک           4- بی بن

20- در « زنگ آفرینش » معلم چه آرزوهایی کرد ؟       1- شبانه روز زائر حرم بودن                2- به آرزوی خود رسیدن بچه ها 

      3- پیغمبر بهار شدن                             4- مشغول راز و نیاز شدن

21- در کدام گزینه « تشبیه » وجود دارد ؟       1- باز موضوع تازه ای داریم               2- بچه ها آرزوی من این است

      3- در دل آسمان رها باشم            4- مثل لبخند باز خواهم شد

22- مفهوم بیت « تو را پرواز بس زود است و دشوار/ ز نوکاران که خواهد کار بسیار » چیست ؟

       1- پرواز خوبی کردن 2- بی تجربگی و تازه کار بودن       3- سخت و دشوار بودن کار    4- کار بسیار کردن 

23- واژه های کدام گزینه جای خالی را تکمیل می کند ؟

      « نامه ممکن است دوستانه یا .................. باشد و یا ممکن است رسمی و .................. باشد . »

    1- صمیمی ، شرکتی                   2- برادرانه ، شرکتی        3- عاطفی ، اداری      4- خانوادگی ، اداری

24- عبارت « حرم دل او را آرام می کرد و مدرسه اندیشه اش را » در توصیف چه کسی است ؟

      1- دکتر حسابی                      2- امام خمینی                  3 - علامه جعفری              4- شهید بهشتی

25- کدام یک از شخصیت های زیر دوران کودکی را با سختی گذرانده بود ؟  

      1- دکتر حسابی                      2- نیمایوشیج                   3- پروین اعتصامی      4- دکتر سعید کاظمی

26- در این بیت کدام آرایه ی ادبی مشاهده نمی شود ؟     « هر چه کنی کِشت همان بِدرَوی / کار بد و نیک چو کوه و صداست »

     1- تکرار                     2- مراعات نظیر                 3- تشبیه            4- تضاد

27- دراین بیت منظور از « مردم » چیست ؟       « مندیش که دام هست یا نه/ بر مردم خویش دیدن آموز »

     1- خویشاوندان            2- مردمک چشم   3- ملت              4- انسان ها

28- در عبارت زیر کدام کلمه فعل نیست ؟

       « تا می توانیم بیاموزیم این همه کتاب خوب و مطالب آموختنی ما را به سوی خود می خوانند . »

     1- می توانیم   2- بیاموزیم          3- آموختنی         4- می خوانند

29- نویسنده ی کدام کتاب نادرست است ؟       1- کویر ( دکتر شریعتی )                      2- آینه های ناگهان ( قیصر امین پور )

      3- قصه های مجید ( هوشنگ مرادی کرمانی )               4- رگبار کلمات ( نادر ابراهیمی )

30- دراین بیت ، بر چه مفهومی تأکید شده است ؟        « بهتر از هر چه هست در دنیا/ با خدا راز گفتنت امروز »

      1- زیبایی بهار            2- زیبایی طبیعت        3- عبادت خداوند       4- عظمت خداوند

31- « دوست خوب کیمیا است » یعنی :        1- دوست خوب ، قابل اطمینان است      2- دوست خوب ، دوست داشتنی است

      3- دوست خوب ، قدرتمند است             4- دوست خوب ، کمیاب و با ارزش است

32- عبارت « قلب لانه ی گنجشک نیست که بهار ساخته شود و در پاییز باد آن را با خودش ببرد » به کدام ویژگی قلب اشاره دارد ؟

       1- ساعی و کوشا بودن 2- امید وار و شاد بودن      3- حساس و زود رنج بودن    4- پایداری در محبت

33- معنی کدام یک از واژه های مشخص شده نادرست است ؟

     1- حدیث زندگی می باید آموخت : داستان و سرگذشت    2- هجوم فتنه های آسمانی: حکایت

     3- نگردد شاخک بی بن برومند : با ثمر                         4- ز نوکاران که خواهد کار بسیار : بی تجربه ها

34- بیت « با زبان عقربک می گفت عمر/ می روم بشنو صدای پای من » بر چه مفهومی تأکید دارد ؟

      1- بی وفایی عمر     2- نابودی انسان ها       3- گذشت عمر       4- بی ثمری عمر

35- هم خانواده در کدام گزینه نادرست است ؟

       1- اوقات ، واقف ، وقت         2- مجموع ، جامع، مجتمع          3- مصرف ، مصارف ، صرف      4- اعظم ، تعظیم ، معظّم

36- در عبارت « حرم ، دل او را آرام می کرد و مدرسه ، اندیشه اش » منظور از واژه های « حرم » و « مدرسه » به ترتیب در کدام گزینه آمده است ؟          1- دانش ، علم      2- مقدسات ، معلومات    3- نور الهی ، سعی و تلاش   4- معنویت ، علم

37- به « خانه ای چوبین یا فلزی مشبک که بر سر مزار امام یا امامزاده یا بزرگان قرار دارد » .................. می گویند 

     1- ظریح        2- ضریح 3- زریح              4- ذریح

38- در این عبارت منظور از « مرواریدی در صدف » چیست ؟      « پروین ، هم چون مرواریدی در صدف ، با دقت مراقبت می کرد »

    1- مورد توجه بودن        2- گوشه گیر و پنهان بودن      3- کمیاب و با ارزش بودن    4- دقیق و مراقب بودن

39- سعدی در بیت زیر چه چیزی را سفارش می کند ؟

       « به جان زنده دلان سعدیا ، که مُلک وجود / نیرزد آن که دلی را ز خود بیازاری »

      1- دوری از مردم آزاری  2- بی توجهی به دنیا      3- سعی و تلاش کردن     4- آزاد و رها بودن

40- چه کسی بیت « به راستی که یکی از نوابغ ادب است / میان شاعره ها تا کنون نظیرش نیست » را در باره ی پروین اعتصامی گفته است ؟        1- نیمایوشیج           2- نظام وفا          3- شهریار           4- قیصر امین پور

نوشته شده در چهارشنبه بیست و هفتم فروردین 1393ساعت 14:3 توسط طاهره شمس|


کلمه های هم خانواده

درعربی به کلماتی هم خانواده می گویند که ازیک ریشه گرفته شده باشند و حرف های اصلی آنها پشت سرهم بیایند مانند :

رابط - مربوط - ارتباط - ربط

عجله - عجول - عاجل و تعجیل

تدریس - دروس - مدرس - درس

عامل - معمول - عمال - عمل

تعلیم - عالم - معلم - معلوم

نظر - ناظر- منظور- منتظر- انتظار- منظره- نظارت

نکته :

کلمات هم خانواده درعربی از نظر معنی به هم نزدیک هستند و دربیشتر مواقع  سه حرف مشترک دارند .

کلمات هم خانواده در فارسی :

ملاک هم خانواده بودن در فارسی بن ماضی و مضارع ومصدر است .

کلمه هایی که بن ماضی و مضارع یکسانی داشته  باشند با هم هم خانواده هستند .

مانند :

دانش - دانا – دانست - دانشمند - دانا و نکته دان

 

نکته :

بعضی از هم خانواده ها درزبان فارسی بن فعلی ندارند .

مانند :

گل زار - گلستان - گل خو - گلدان - گلنوش - گل رخ

هنرور - هنرمند - هنر دوست - هنری و باهنر

بن فعل :

به جزو ثابت و اصلی فعل که مفهوم انجام کار یا روی دادن حالتی را بیان کند بن فعل گویند .هرفعل دارای دوریشه یا بن است که عبارتند از :

بن ماضی :

برای پیدا کردن بن ماضی باید تصور کنیم که آن فعل دیروز انجام شده است .سپس شناسه را از آخر آن فعل حذف می کنیم و به باقی مانده ی کلمه بن ماضی می گویند :

می روی __________ من دیروز رفتم .( م را حذف می کنیم .____ رفت (  بن ماضی )

می زنی_______ من دیروز علی را زدم ( م را حذف می کینم )  _____ زد ( بن ماضی )

بن مضارع :

برای پیدا کردن بن مضارع آن فعل را به صورت امری یا دستوری بیان می کینم سپس حرف ( ب ) را از ابتدا بر می داریم . به آن چه باقی می ماند بن مضارع می گویند.

می خوانند _____ بخوان ( ب را حذف می کینم ) خوان ( بن مضارع )

می گویند ________ بگو ( ب را حذف می کینم )  گو ( بن مضارع )

نوشته شده در چهارشنبه بیست و هفتم فروردین 1393ساعت 14:1 توسط طاهره شمس|

انواع فعل از نظر ساختمان

فعل از نظر ساختمان سه نوع است : ساده  ، پیشوندی و  مرکب

   استاد خیام پور از جهت معنی­گرایی و توصیفی ، فعل مرکب را تفسیر نموده است و فعل پیشوندی را نیز شاخه­ای از آن می­داند. وی فعل مرکب را فعلی می­داند متشکّل از فعل بسیط با یک پیشاوند  یا یک اسم با فعل که در حکم پساوند. به عبارت دیگر فعلی است متشکّل از دو لفظ دارای یک مفهوم .

   مثال برای قسم اوّل :  در رفت ، باز رفت ، فرو رفت ، درخواست ، برخاست و …

   مثال برای قسم دوم : طلب کرد ، جنگ کرد ، درنگ کرد ، بو کرد ، قهر کرد ، زمین خورد  و  …

     چنان که دیده می­شود هر یک از مثال­های قسم دوم دارای دو لفظ است که دومی از آن ها به منزله­ی پساوند است برای ساختن فعل ، ولی این دو لفظ یک مفهوم بیش ندارد زیرا مفهوم هر لفظ جداگانه منظور نیست و به همین جهت است که معانی این گونه افعال اغلب در بعضی از زبان­ها با فعل­های بسیط افاده می­شود:

 

فارسی

عربی  

فرانسه

نگاه کردن

نظر

regarder

گریه کردن(گریستن)

بکاء            

pleurer

 گمان کردن (پنداشتن)

   ظنّ              

croire

گوش دادن

   اصغاء          

ecouter[1]

 

    دکتر باطنی در مورد فعل مرکب در کتاب خود چنین آورده­است: « افعال ترکیبی از نظر معنی یک واحد ولی از نظر ساختمان دستوری دو جزء و دارای دو نوع رفتار متفاوت هستند.

مثلاً « فریفتن» از نظر معنی معادل«فریب دادن»است ولی« فریب دادن» از نظر دستوری قابل تجزیه به دو جزء است. جزء اوّل آن«فریب »،می­تواند مرکز یک گروه اسمی قرار گیرد و وابسته­ای در پی آن بیاید چون جزء اوّل این افعال ترکیبی به صورت گروه اسمی قابل بسط است .

بنابراین از نظرطبقه­بندی دستوری ، جزء اوّل و دوم متعلّق به یک طبقه نیستند‌: « تو او را فریب دادی » که قسمت غیرفعلی ، «متمم» نامیده می­شود. این استدلال در باره­ی کلیه­ی فعل­های ترکیبی فارسی صادق است»[2]

   امّا صرف نظر از دیدگاه های ارزنده ای که ذکرشد و با توجه به دیدگاه حاکم برتالیف کتب درسی متوسطه ، اساسا نوع فعل از نظرساختمان با توجّه به «بن مضارع»آن مشخص می گردد. بنابراین اگر بن مضارع فعلی ، ساده (یک تکواژ)باشد ، آن فعل را ساده  ، اگر بن مضارع آن ، دارای پیشوند باشد ،آن را فعل پیشوندی و چنان چه بن مضارع آن ، مرکب باشد ،آن را فعل مرکب می گویند. مثال :                                                               

 

شنیده شده باشد = شنو ( بن فعل، یک تکواژاست) = فعل ساده

بازخواهندگشت= بازگرد (بن فعل، پیشونددارد) = فعل پیشوندی

اعدام کرده بودند =اعدام کن(بن فعل،مرکب است)=فعل مرکب

   نکته1 : فعل های پیشوندی از ترکیب یک پیشوند(فرا ، فرو ، باز ، بر و ...) با فعل ساده حاصل می شوند.البته گاهی این ترکیب ، معنای تازه ای به فعل جدید می دهد و گاهی معنای فعل ساده ، بدون تغییر می ماند امّا در هرحال ، فعل پیشوندی است. مانند :

انداخت(پرت کرد) = برانداخت(نابود کرد)

گشت(شد ، چرخید ، تغییرکرد) = بازگشت(مراجعت نمود)

خواند(مطالعه کرد = فراخواند( به حضور خواست)

شمرد = برشمرد

افراشت = برافراشت

 

   نکته2 : همان طـورکه در بخش های پیش گفته شد ، قضاوت در باره ی فعل باید درجمله صورت گیرد زیرا فعلی ممکن است در چند جمله ، شرایط گوناگون داشته باشد.

 

   نکته3 : پیشوندهای فعل ، وند اشتقاقی هستند.(همان طور که پیش از این گفته شد ، وند های اشتقاقی دو نوعند:

یک دسته پس از ترکیب با یک تکواژ ، مقوله ی دستوری آن را عوض می کنند(مقوله ساز) و دسته ی دیگر ، وندهای اشتقاقی ای هستند که پس از ترکیب با یک تکواژ ، نوع دستوری آن را تغییرنمی دهند(واژه ساز). بنابراین، پیشوندهای فعل ، وند اشتقاقی از نوع دوم هستند.

 

   نکته4 : مشکل ترین بخش مربوط به ساختمان فعل ، تشخیص فعل مرکب است زیرا همواره درتشخیص این نکته که واژه ی کنار فعل ، جزء آن است یا نه ، تردید حاصل می شود. در این خصوص در کتاب های درسی دوره ی متوسّطه پیشنهاد شده است که معیار های زیر مدّ نظر قرارگیرد :[3]

1 – گسترش پذیری واژه ی همراه فعل( قابلیت پذیرش وابسته ی پسین بویژه نشانه ی جمع ، نشانه ی نکره یا علامت صفت تفضیلی را  داشته باشد)

2- نقش پذیری ( پذیرش یکی از نقش های : نهاد ، مفعول ، متمم ، مسند ، قید ، بدل و  منادا ).

   به عبارت دیگر اگر درجمله ای درخصوص این که واژه ی قبل از فعل ، جزء فعل است یا نه (مرکب است یا ساده) ، تردیدی حاصل شد ، امتحان کنید که واژه ی قبل از فعل ،گسترش پذیر  و  نقش پذیرهست یا نه؟

 

اگر پاسخ ، مثبت بود ، نشانه ی آن است که آن واژه ، جزء فعل نیست و  فعل را باید ساده دانست در غیر این صورت ، مرکب خواهد بود.

مثال1 : او حرف می زند = «حرف» هم گسترش پذیراست( او حرف خوبی می زند یا او حرف ها می زند) هم نقش دستوری دارد ( مفعول ).

   نتیجه این که فعل جمله ، «حرف می زند» نیست بلکه«می زند» فعل جمله است و چون بن مضارع آن ، یک تکواژاست(زن) ، پس «می زند» ساده است نه مرکب.

 

مثال2 : آمریکاییان صدام را اعدام کردند = «اعدام» نه گسترش پذیر است و نه هیچ یک از نقش های دستوری را دارد.

   نتیجه این که«اعدام» جزء فعل است و چون بن مضارع فعل ، مرکب است (اعدام کن)  فعل را مرکب می دانیم.

 

نکته : آزمایش این که عنصر غیر فعلی ، گسترش پذیراست یا خیر،  باید در همان جمله ای که مورد نظر است صـورت گیرد نه در جمله ای دیگر یا خارج از جمله. مثال :

الف) صدام افراد بسیاری را اعدام کرد(صدام افراد بسیاری را اعدام هاکرد : نادرست : فعل : اعدام کرد = مرکب )

ب) صدام در عراق اعدام کرد (صدام در عراق اعدام هاکرد : درست : فعل : کرد : ساده )

 

   البته به نظر می رسد معیار «گسترش پذیری» نمی تواند شمول و جامعیت داشته باشد زیرا بسیار پیش می آید که فعلی در عین آن که مرکب است ، واژه ی همراه آن ، قابلیت گسترش پذیری دارد. مانند :

بچه گریه می کرد.

فعل این جمله، مرکب است در حالی که «گریه»گسترش پذیراست(بچه گریه ی شدیدی کرد).

  

شایان ذکر است که نمی توان مقوله ی«معنا » را دراین جا دخالت داد زیرا وقتی که نوع فعل از  نظر«ساختار»بررسی می شود، معناگرایی جایی ندارد. بنابراین صحیح نیست که با استناد به این که: «درجمله ای فعل و واژه ی همراهش یک معنی دارند» آن را مرکب دانست.

 

   نکته5 : فعل های متشکل از«حرف اضافه + اسم یا صفت + فعل » یعنی فعل های گروهی ، مرکب هستند. مانند:

 

و در ساختمان ،آهن زیادی به کاربرد.

 

   نکته6 : عبارت های کنایه ای از لحاظ ساختمان فعلی ، یک فعل مرکب هستند. مانند :

او مردم را دست به سرمی کند.

 

 نکته7 : افعال مرکب، از نظر ساختمان فعلی ، یک واحدند امّا از نظر ساختمان دستوری بیش از یک واحد.مثال :

«کار می کند»از نظرساختمان فعلی ، یک واحد (فعل مرکب) است امّا از نظر ساختمان دستوری(واحدهای زبان) ، دو واژه محسـوب می شود :  کار + می کند

 

 نکته8 : فعل مرکب چهار نوع است :

الف ) عنصر غیرفعلی + همکرد (عنصر فعلی ) : گریه کرد

ب ) عبارت های کنایی : دست به سر می کند

پ ) عبارت فعلی : حرف اضافه + اسم + عنصرفعلی : از رونق افتاد

ت ) حرف اضافه + اسم + فعل پیشوندی : از پا درآورد

 

چند راه تشخیص فعل مرکب از ساده

     برای تشخیص فعل مرکب از ساده ، چند راه وجود دارد که هر یک درجای خود مفید وکارگشاست امّا هیچ یک نمی تواند جامع و مانع باشد. قبل از ذکر ایـن شیوه­ها  ، نکته­ ی مهمی یادآوری می­شود و آن ، توجّه به فعل در زنجیره­ی جمله است. اصولا نباید فعل را خارج از جمله بررسی کرد ؛ ممکن است فعلی در یک جمله ساده باشد امّا در جمله­ی دیگری در نتیجه ی هم نشینی با اجزای متفاوت ، مرکب به شمار­آید. مانند«کرد» در دو جمله ی زیر:

بیماری او را ضعیف کرد ( فعل ساده)

او موضوع را به دوستش یادآوری کرد(فعل مرکب)

 

 «گرفت»درجمله­ی «دلم گرفت» با جمله­ی «احمد حقش را گرفت» یا «پلیس دزد را گرفت»تفاوت دارد ، درجمله ی اول « گرفت» یعنی «غمگین شد»، در جمله­ی دوم «گرفت» یعنی «به دست آورد» در جمله­ی سوم « گرفت» یعنی «دستگیر کرد».

 

   می بینید که فعـــــــل­ها تفاوت­های معنایی دارند و یک فعل به حساب نمی­آیند.«گرفت» در جمله­ی اول ناگذر و در جمله­ی بعدی گذرا به مفعول است. در دستور مبتنی بر ساخت­گرایی، تعیین نقش و معنای یک واژه به هم نشینی آن با دیگر واژه ها بستگی دارد که به آن ارتباط افقی یا ساختاری می­گویند. مثال:

الف: سرم به سنگ خورد.

ب: لباسش به من خورد.

پ: کودک شیر خورد.

    درجمله­ی الف «سرم به سنگ خورد» هم­نشینی فعل«خورد» با سر و سنگ ، فعل مرکب کنایی ساخته است. درجمله­ی «ب» ، هم­نشینی «خورد»  با لباس ، فعل ساده­ی گذرا به متمم پدید آورده است. پس«خورد» فعل ساده است؛ یعنی اندازه شد.در جمله ی «پ» ، هم نشینی «خورد» با شیر  و کودک ، فعل را ساده و گذرا به مفعول نموده است. «خورد» یعنی «نوشید» و این معنا از هم­نشینی آن با «کودک و  شیر» ایجاد می­شود.

 

راه­های پیشنهادی برای تشخیص فعل ساده و مرکب:

1. در جمله­های چهار­جزیی مفعولی- متممی، اگر پیش از فعل ، اسم یا صفتی باشد که نه مفعول است  نه متمم ، قطعاً با جزء فعلی ،  یک فعل مرکب به شمار­می­آید؛ مثال:

احمد پول را از من قرض گرفت.

 نهاد  مفعول       متمم    فعل مرکب

تهمینه نام سهراب را برای پسرش انتخاب کرد.

نهاد         مفعول               متمم     فعل مرکب

سارق پول­ها را از بانک سرقت نمود.

                                    فعل مرکب

 

2- در جمله­های چهار جزیی متممی – مسندی یا مفعولی – مسندی نیز اگر جزء غیرصرفی (پایه) نقش متمم یا مسند نداشته­ باشد ، حتماً جزیی از فعل مرکب است؛ مانند :

مردم از پوریای­ولی به عنـــــوان  پهلوان  نام می­بردند.

نهاد           متمم     گروه حرف اضافه  مسند    فعل مرکب

مــن او را  عاقــل  گمان کرده­بودم.

نهاد  مفعول  مسند       فعل مرکب

 

3- عبارت­های کنایی دارای فعل که اجزای آن ها تک تک معنای خاصی دارند که با معنای کل عبارت کاملاً متفاوت است ، همیشه فعل مرکب هستند.

او به من فخر می­فروشد. (= ناز می­کند یا غرور دارد)

نهاد  متمم     فعل مرکب

 

4- مفعول­پذیری : اگر در جمله­ای مفعول همراه با نشانه­ی خود بیاید ، فعل دارای جزء اسمی حتماً مرکب است:

احمد این کتاب را مطالعه کرد.                        

دزد پول­ها را سرقت نمود.                  

او سیب را گاز زد.

حسین (ع)آزادگی را فریاد زد.

مکانیک اتومبیل را تعمیرکرد.

او دوستش را فریب داد.

امّا دراین گونه جمله ها ، فعل دارای جزء صفتی ساده و جزء پیش از فعل «مسند»است. مانند :

احمد این کتاب را آراسته کرد.                        

دزد پول­ها را پاره نمود.                  

مکانیک اتومبیل را تندرو کرد.

 

5- هم معنایی با «گرداند»

    اگر بتوانیم فعل یک جمله را با «گرداند» عوض کنیم به طوری که معنای جمله تغییر نکند ، فعل حتماً ساده و جزء پیش از آن «مسند» است؛ مثال:

شاعر، مجلس را گرم نمود. (گرداند)     

طوفان خانه­ها را خراب کرد.( =گرداند) 

                           مسند                                                          

دشمن نقشه­های ما را نقش برآب   ساخت. (= گرداند)                                                                                          نهاد             مفعول                           مسند         فعل

 

6- منفی ساختن فعل و افزودن «هیچ» و «ی» پیش و پس از جزء غیر صرفی(پایه):

   اگر باز هم در ساده یا مرکب بودن فعل تردید داشتیم ، باید آن را منفی کنیم و پیش و پس از پایه «هیچ» و «ی» بیفزاییم ، اگرجمله معنا داشت ، فعل حتماً ساده است درغیر این صورت ، مرکب خواهدبود؛  مثال :

احمد برای پیروزی خود تلاش  کـــــرد.

                                          مفعول   فعل ساده

جمله­ی بالا را منفی می­کنیم :

احمد برای پیروزی خود هیچ تلاشی  نکرد.

                                                  مفعول   فعل ساده

   

    می­بینیم که ملاک گسترش­پذیری (وابسته­پذیری ) در این جا دیده می­شود و بعد از «تلاش» وابسته­ی «ی» آمده است و جمله هم معنای کاملاً درست و رایجی دارد.

   درباره­ی جمله­ی : «من درس را یاد گرفتم» نمی­توانیم بگوییم: من درس را هیچ یادی نگرفتم

پس « یادگرفتم» فعل مرکب است.

    شایان توجه است که نباید از ملاک وابسته­پذیری فقط در ساخت­های مثبت استفاده کنیم. اگر فعلی در شکل مثبت خود مرکب باشد ، باید در شکل منفی و دیگر ساخت­ها هم  مرکب بماند. فراموش نکنیم فعل مرکب ، آن است که مصدر مرکب داشته­ و  بن مضارع آن نیز به صورت مرکب رایج باشد.

 

7- جانشین­پذیری

   در برخی موارد می­توانیم قسمت فعلی را با فعل هم­معنای آن عوض کنیم؛ مثال :

الف: احمد حرف جالبی زد.

ب: احمد حرف جالبی گفت.

پ : احمد حرف جالبی بر زبان آورد.

  می بینیم فعل­های «گفت» و «بر زبان آورد» معادل و هم­معنای فعل «زد» هستندپس فعل «زد» در جمله­ی الف ساده است( هرچند به نوعی وارد مقوله ی معنایی شده ایم).مثال دیگر:

الف: او با من مصاحبه کرد.

ب: او با من مصاحبه انجام داد.

  

 

 فعل «کرد» در جمله­ی الف به معنای «انجام داد» است و ساده به شمار می­رود. همان­گونه که اگر فعلی به معنای «گرداند» یا «گشت » (= شد) باشد ، فعل ربطی و اسنادی (مسند خواه) محسوب می­شود ، فعل «کرد» نیز اگر به معنای «انجام داد» باشد ، همیشه ساده و گذرا به مفعول است و جزء پیش از آن (اسم یا صفت) مفعول جمله به شمار می­آید.

مثال دیگر:

الف: احمد سوگند خورد.

ب: احمد سوگند یاد کرد.

پ: احمد سوگند به جای آورد.

   فعل «خورد» در معنای «به جای آورد» و «یاد کرد» آمده و ساده است و «سوگند » مفعول آن شمرده می­شود.

   اغلب ، نقش مفعول به علاوه ی فعل همراه آن ، با فعــل مرکب اشتباه می­شود. یعنی مفعول جمله را جزء اسمی یا صفتی (پایه) فعل می­پندارند و خطا در همین جاست. اگر نتوانستیم با قاعده­ی جانشینی و معادل معنایی ، جزء پیشین فعل را مفعول به حساب آوریم ، فعل ما مرکب خواهد بود.گاهی نیز -  به ندرت – جزء پیشین ، متمم اسم است؛ مانند: کودک زمین خورد = کودک به زمین خورد = کودک به زمین افتاد.

   فعل «خورد» ساده است و «زمین» نقش متممی دارد که نقش­نمای آن به قرینه­ی معنوی حذف شده است.

 

به طور خلاصه : برای تشخیص فعل ساده از مرکب باید سه نکته را مهم دانست:

1- توجه به معیارصرفی یعنی استفاده از قاعده­ی جانشین­پذیری. به تعبیردیگرهم بتوانیم به جای فعل مورد نظر ، فعل­های مناسب دیگر قرار دهیم هم به جای جزء غیرصرفی یا پایه (اسم/ صفت) نمونه­های دیگر بیاوریم.

مثال : او مرا خسته کرد

                      بیچاره

                      خفه

                      ناتوان

                      مقروض ....

  اگرعوض کردن محتوای مسند و آوردن نمونه­های دیگر ، جمله را بی­معنا نمی­سازد. پس فعل ما ساده اســت.اگر مرکــب بـود ، نمی­توانستیم جزء پیشین آن را تغییر دهیم. در فعل مرکب دو جزء اسمی و فعلی تجزیه­پذیر و قابل جداسازی و جانشین­سازی نیستند، مثال:حادثه­ی تلخی روی داد.

 

به جای «روی » هیچ واژه­ی دیگری نمی­توان آورد که معنا­داری جمله را حفظ کند؛ جز در یک مورد که آن هم «رخ» است و این واژه با «روی» در این جمله کاربرد یکسان دارد. پس فعل ما مرکب است.

2- توجه به معیارنحوی(نقش­پذیری و وابسته پذیری جزء پیشین فعل)

3- توجه به معیار آوایی، یعنی استفاده از عوامل زبر­زنجیری و درنگ در تشخیص ساده یا مرکب بودن فعل.

   اگر بتوانیم پس از جزء پیشین فعل مکث یا درنگ کنیم ، حتماً فعل ساده خواهد بود. برای این که بدانیم مکث یا درنگ چگونه در تشخیص ساده یا مرکب بودن فعل دخالت دارد از یک شیوه­ی ساده و علمی استفاده می­کنیم یعنی استفاده از نقش تبعی «تکرار» :

او مـرا بیچاره کرد بیچاره : (کرد = فعل ساده)

من همه چیز را خراب کردم خراب : (کردم = فعل ساده)

   اگر فعل مرکب می بود ، هرگز نمی­توانستیم قسمتی از آن را بعد  از فعل تکرار کنیم. اصولا در نقش تبعی ، مسندی که بعد از فعل تکرارمی شود به جمله پایان می­دهد و  بعد از آن باید کاملا درنگ نمود و ساکت شد. اما در فعل مرکب این کار ممکن نیست؛مانند :

حادثه­ی بدی روی داد روی : نادرست (روی داد= فعل مرکب)

او مرا درک نمی­کند درک : (درک نمی کند= فعل مرکب)

 

حرف آخر این که : اسم وصفت های دارای حرف اضافه ی اختصاصی که متمم دارند ، هرگز درساختمان فعل مرکب به کارنمی روند بنابراین اگر واژه ی پیشین فعل ، اسم یا صفت متمم پذیر باشد ، فعل حتما ساده است . مانند : او مصاحبه کرد

مصاحبه که دارای حرف اضافه و متمم اسمی است ، جزء فعل نیست پس فعل ساده است.


[1]  دستور زبان فارسی، دکتر عبدالرسول خیام­پور، انتشارات ستوده، 1382

[2]  توصیف ساختمان دستور زبان فارسی، دکتر محمدرضا باطنی، انتشارات امیرکبیر

نوشته شده در چهارشنبه بیست و هفتم فروردین 1393ساعت 13:57 توسط طاهره شمس|

سؤالات تستی نوبت اول     از درس اول تا آخردرس نهم      فارسی هفتم    

1- معنای کدام واژه نادرست است ؟    1- فارغ : جدا        2- افق : کرانه       3- گلدسته : مناره             4- زائر : زیارت کننده

2- « در پوستین خلق افتادن » کنایه از.......... است.       1- دروغ گفتن        2- صحبت کردن   3- غیبت کردن4- گدایی کردن

3- در کدام گزینه کلمات هم خانواده وجود ندارد ؟      1- صلاح و مصلحت     2- شور و شعور 3- ایمان و مؤمن 4- اقتدار و مقتدر

4- کدام گروه از کلمات زیر شبکه ی مراعات نظیر تشکیل نمی دهد ؟

     1- سبز ، درخت ، بهار   2- ساحل ، کشتی ، موج   3- آسمان ، خورشید ، ماه    4- زندگی ، احتیاج ، دانش

5- منظور شاعر از « آسمان مثل یک تبسم شد » چیست ؟

        1- شاد و خندان شد   2- خوشحال و صمیمی شد    3- باز و روشن شد     4- ابری و گرفته شد

6- از آرایه ی تکرار برای ..................... استفاده می شود .      1- تأکید        2- زیباسازی      3- تأثیرگذاری 4- همه ی موارد

7- نویسنده در درس « قلب کوچکم را به چه کسی بدهم » قلب را به چه چیزی مانند کرده است ؟

               1- صندوقچه      2- دشت                        3- دریا               4- ماه

8- در بیت « نگردد شاخک بی بن برومند     ز تو سعی و عمل باید ز من پند » کلمات قافیه کدامند ؟

      1- بن – من   2- برومند- پند                 3- بی بن برومند – ز من پند        4- مند- پند

9- مفهوم بیت « بر نامده و گذشته بنیاد مکن/ حالی خوش باش و عمر بر باد مکن » در کدام گزینه آمده است ؟

      1- حال را دریافتن         2- نابود کردن خوشی ها        3- افسوس گذشته را خوردن    4- به فکر آینده بودن

10- در عبارت « چه بسیارند آنان که وقت خود را بیهوده تلف می کنند » نهاد کدام کلمه است ؟

       1- چه                     2- بسیارند            3- آنان             4- خود

11- بزرگ ترین رباعی سرای تاریخ ادبیات ایران چه کسی است ؟        1- باباطاهر   2 - خیام     3- ابوسعید ابوالخیر 4- عطار

12- کدام گزینه مربوط به « نامه های اداری » است ؟

      1- برادر مهربانم                      2- دوست عزیزم                3- پدر بزرگوارم                 4- معاون محترم

13- رابطه ی کلمات در کدام گزینه با بقیه فرق دارد ؟

   1- خواندن و نوشتن                    2- صید و شکار                 3- بیزاری و تنفر                4- قرائت و خواندن

14- املای همه ی گزینه ها درست است به جز گزینه ی ..........

        1- نصیب شدن                     2- گشت و گزار                 3- عطش مطالعه   4- اخلاص و همّت

15- برای مسائل اخلاقی ، اجتماعی ، پند و اندرز از چه قالب شعری استفاده می شود ؟

      1- مثنوی                  2- چارپاره           3- قطعه               4- رباعی

16- شعر « ای مرغک » از سروده های کیست ؟1- علی اسفندیاری ( نیمایوشیج ) 2- پروین اعتصامی  3- شهریار  4- قیصر امین پور

17- معنای « چمیدن » در کدام گزینه نیامده است ؟   1- نرم راه رفتن  2- آهسته راه رفتن 3- با ناز راه رفتن4- در چمن راه رفتن

18- در بیت « کبوتر بچه ای با شوق پرواز/ به جرئت کرد روزی بال و پر باز » چه آرایه ی ادبی به کار رفته است ؟

     1- تشبیه                   2- تضاد              3- مراعات نظیر                 4- تکرار

19- مُسند بیت « نگردد شاخک بی بن برومند/ ز تو سعی و عمل باید زمن پند » کدام است ؟

       1- برومند                 2- پند               3- شاخک           4- بی بن

20- در « زنگ آفرینش » معلم چه آرزوهایی کرد ؟       1- شبانه روز زائر حرم بودن                2- به آرزوی خود رسیدن بچه ها 

      3- پیغمبر بهار شدن                             4- مشغول راز و نیاز شدن

21- در کدام گزینه « تشبیه » وجود دارد ؟       1- باز موضوع تازه ای داریم               2- بچه ها آرزوی من این است

      3- در دل آسمان رها باشم            4- مثل لبخند باز خواهم شد

22- مفهوم بیت « تو را پرواز بس زود است و دشوار/ ز نوکاران که خواهد کار بسیار » چیست ؟

       1- پرواز خوبی کردن 2- بی تجربگی و تازه کار بودن       3- سخت و دشوار بودن کار    4- کار بسیار کردن 

23- واژه های کدام گزینه جای خالی را تکمیل می کند ؟

      « نامه ممکن است دوستانه یا .................. باشد و یا ممکن است رسمی و .................. باشد . »

    1- صمیمی ، شرکتی                   2- برادرانه ، شرکتی        3- عاطفی ، اداری      4- خانوادگی ، اداری

24- عبارت « حرم دل او را آرام می کرد و مدرسه اندیشه اش را » در توصیف چه کسی است ؟

      1- دکتر حسابی                      2- امام خمینی                  3 - علامه جعفری              4- شهید بهشتی

25- کدام یک از شخصیت های زیر دوران کودکی را با سختی گذرانده بود ؟  

      1- دکتر حسابی                      2- نیمایوشیج                   3- پروین اعتصامی      4- دکتر سعید کاظمی

26- در این بیت کدام آرایه ی ادبی مشاهده نمی شود ؟     « هر چه کنی کِشت همان بِدرَوی / کار بد و نیک چو کوه و صداست »

     1- تکرار                     2- مراعات نظیر                 3- تشبیه            4- تضاد

27- دراین بیت منظور از « مردم » چیست ؟       « مندیش که دام هست یا نه/ بر مردم خویش دیدن آموز »

     1- خویشاوندان            2- مردمک چشم   3- ملت              4- انسان ها

28- در عبارت زیر کدام کلمه فعل نیست ؟

       « تا می توانیم بیاموزیم این همه کتاب خوب و مطالب آموختنی ما را به سوی خود می خوانند . »

     1- می توانیم   2- بیاموزیم          3- آموختنی         4- می خوانند

29- نویسنده ی کدام کتاب نادرست است ؟       1- کویر ( دکتر شریعتی )                      2- آینه های ناگهان ( قیصر امین پور )

      3- قصه های مجید ( هوشنگ مرادی کرمانی )               4- رگبار کلمات ( نادر ابراهیمی )

30- دراین بیت ، بر چه مفهومی تأکید شده است ؟        « بهتر از هر چه هست در دنیا/ با خدا راز گفتنت امروز »

      1- زیبایی بهار            2- زیبایی طبیعت        3- عبادت خداوند       4- عظمت خداوند

31- « دوست خوب کیمیا است » یعنی :        1- دوست خوب ، قابل اطمینان است      2- دوست خوب ، دوست داشتنی است

      3- دوست خوب ، قدرتمند است             4- دوست خوب ، کمیاب و با ارزش است

32- عبارت « قلب لانه ی گنجشک نیست که بهار ساخته شود و در پاییز باد آن را با خودش ببرد » به کدام ویژگی قلب اشاره دارد ؟

       1- ساعی و کوشا بودن 2- امید وار و شاد بودن      3- حساس و زود رنج بودن    4- پایداری در محبت

33- معنی کدام یک از واژه های مشخص شده نادرست است ؟

     1- حدیث زندگی می باید آموخت : داستان و سرگذشت    2- هجوم فتنه های آسمانی: حکایت

     3- نگردد شاخک بی بن برومند : با ثمر                         4- ز نوکاران که خواهد کار بسیار : بی تجربه ها

34- بیت « با زبان عقربک می گفت عمر/ می روم بشنو صدای پای من » بر چه مفهومی تأکید دارد ؟

      1- بی وفایی عمر     2- نابودی انسان ها       3- گذشت عمر       4- بی ثمری عمر

35- هم خانواده در کدام گزینه نادرست است ؟

       1- اوقات ، واقف ، وقت         2- مجموع ، جامع، مجتمع          3- مصرف ، مصارف ، صرف      4- اعظم ، تعظیم ، معظّم

36- در عبارت « حرم ، دل او را آرام می کرد و مدرسه ، اندیشه اش » منظور از واژه های « حرم » و « مدرسه » به ترتیب در کدام گزینه آمده است ؟          1- دانش ، علم      2- مقدسات ، معلومات    3- نور الهی ، سعی و تلاش   4- معنویت ، علم

37- به « خانه ای چوبین یا فلزی مشبک که بر سر مزار امام یا امامزاده یا بزرگان قرار دارد » .................. می گویند 

     1- ظریح        2- ضریح 3- زریح              4- ذریح

38- در این عبارت منظور از « مرواریدی در صدف » چیست ؟      « پروین ، هم چون مرواریدی در صدف ، با دقت مراقبت می کرد »

    1- مورد توجه بودن        2- گوشه گیر و پنهان بودن      3- کمیاب و با ارزش بودن    4- دقیق و مراقب بودن

39- سعدی در بیت زیر چه چیزی را سفارش می کند ؟

       « به جان زنده دلان سعدیا ، که مُلک وجود / نیرزد آن که دلی را ز خود بیازاری »

      1- دوری از مردم آزاری  2- بی توجهی به دنیا      3- سعی و تلاش کردن     4- آزاد و رها بودن

40- چه کسی بیت « به راستی که یکی از نوابغ ادب است / میان شاعره ها تا کنون نظیرش نیست » را در باره ی پروین اعتصامی گفته است ؟        1- نیمایوشیج           2- نظام وفا          3- شهریار           4- قیصر امین پور

نوشته شده در جمعه دوم اسفند 1392ساعت 15:46 توسط طاهره شمس|



قالب جدید وبلاگ پیچك دات نت